CO TO JEST UDAR MÓZGU ?

Najczęściej słowo udar kojarzy się nam z udarem słonecznym – przegrzaniem organizmu, czyli chorobą nierozsądnych plażowiczów. Niewiele wiemy o prawdziwym udarze mózgu, a jest on trzecią przyczyną śmierci po chorobach serca i nowotworach i najczęstszą przyczyną inwalidztwa ludzi po czterdziestym roku życia. Nie znamy też sygnałów, które wysyła zagrożony udarem mózg próbując ostrzec nas przed zbliżającym się niebezpieczeństwem. Trzeba je poznać by w porę móc zapobiegać groźnej chorobie.

Udar mózgu jest zespołem objawów neurologicznych powstałych w wyniku nagłego zaburzenia dopływu krwi do mózgu. Powstaje gdy duża tętnica doprowadzająca krew do mózgu lub mała tętniczka wewnątrzmózgowa ulegnie zamknięciu, dużemu zwężeniu lub pęknięciu i nie doprowadzi do pewnego obszaru mózgu krwi z tlenem i substancjami odżywczymi.

Jeżeli tętniczka ulegnie zamknięciu lub dużemu zwężeniu dochodzi do udaru niedokrwiennego inaczej nazywanego zawałem mózgu (podobnie jak dochodzi do zawału serca przy zamknięciu tętnic wieńcowych serca) (rycina 1a)
Jeżeli tętniczka pęknie i krew rozleje się w pewnym obszarze mózgu dochodzi do udaru krwotocznego czyli krwotoku mózgowego, potocznie nazywanego przez pacjentów “wylewem” (rycina 1b)

Na udar mózgu chorują najczęściej ludzie starsi po sześćdziesiątym roku życia (80% zachorowań). Może on wystąpić jednak w każdym wieku. W Polsce na udar mózgu zapada około 60 000 ludzi rocznie z czego co czwarty chory umiera w ciągu miesiąca, a 1/3 spośród tych którzy przeżyli pozostaje inwalidami i wymaga pomocy osób drugich.

Udar mózgu jest poważnym zagrożeniem życia i im wcześniej chory z tym schorzeniem trafi do szpitala gdzie uzyska właściwą i szybką pomoc tym większą ma szansę na przeżycie i uniknięcie ciężkiego inwalidztwa.

UNACZYNIENIE MÓZGU

Unaczynienie mózgu pochodzi z czterech dużych tętnic : 2 tętnic szyjnych wspólnych, które biegną w przednim odcinku szyi i 2 tętnic kręgowych, przebiegających przez otwory w kręgosłupie szyjnym (rycina 2)

Tętnica szyjna wspólna w połowie długości szyi dzieli się na tętnice szyjną wewnętrzną dostarczającą krew do mózgu i oka oraz tętnicę szyjną zewnętrzną zaopatrującą powierzchnię głowy, twarz i część szyi.

Gdy dojdzie do dużego zwężenia lub niedrożności tętnicy szyjnej wewnętrznej uruchamia się krążenie oboczne i z okolicznych tętnic krew dopływa do niedokrwionych komórek mózgu. Od stopnia rozwinięcia krążenia obocznego w dużej mierze zależy rozmiar uszkodzenia mózgu i obecność objawów neurologicznych. Zdarza się, że chory z pełną niedrożnością tętnicy szyjnej wewnętrznej nie ma żadnych objawów neurologicznych lub tylko objawy przemijające, gdyż sprawne krążenie oboczne doprowadza w zastępstwie uszkodzonej tętnicy wystarczającą ilość krwi. Może zdarzyć się sytuacja odwrotna gdy mniejsze zwężenie spowoduje wystąpienie znacznego niedowładu kończyn, gdyż słabo rozwiniętym krążeniem obocznym nie dopływa do obszaru zaopatrywanego przez zwężoną tętnicę szyjną dostateczna ilość krwi.

Zmiany miażdżycowe w tętnicy szyjnej wewnętrznej najczęściej umiejscawia się w jej początkowym odcinku tj. mniej więcej na środku szyi i obejmują krótki odcinek 1-2 cm. Powyżej krótkiego odcinka zwężenia tętnica przeważnie jest już prawidłowa. Dzięki tej lokalizacji na szyi zwężenie tętnicy szyjnej wewnętrznej jest dostępne chirurgicznie i można je leczyć operacyjnie czyli tętnicę udrożnić. Zwężenie tętnic kręgowych przebiegających w kręgosłupie szyjnym jest niedostępne chirurgiczne i leczy się je farmakologicznie.

UDAR MÓZGU NIEDOKRWIENNY

Udar niedokrwienny to najczęściej występująca postać udaru mózgu i stanowi 70 – 80% wszystkich jego przypadków. Mechanizm powstania tego udaru, jak już wspominaliśmy, jest podobny do zawału serca toteż często bywa nazywany zawałem mózgu. Jeśli bowiem zamknięciu ulegnie tętnica doprowadzająca krew do serca – wystąpi zawał serca, jeśli zamknięciu ulegnie tętnica doprowadzająca krew do mózgu – to powstanie udar mózgu. Duże znaczenie ma ustalenie dokładnej przyczyny udaru niedokrwiennego gdyż decyduje o wyborze sposobu leczenia.

Wyróżniany trzy podstawowe przyczyny udaru niedokrwiennego :

1. ZAKRZEP DUŻEJ TĘTNICY.

Spowodowany przede wszystkim miażdżycą naczyń krwionośnych. Miażdżyca naczyń ogólnie oznacza pogrubienie i stwardnienie tętnic. Pochodzi od greckiego słowa athero – kasza i sclerosis – twardnieć. Charakteryzuje się odkładaniem substancji tłuszczowych (cholesterolu) i wapnia w błonie środkowej naczynia co powoduje zgrubienie ściany naczynia, a przez to zwężenie światła tętnicy. Przepływ krwi przez zwężoną tętnicę jest zmniejszony, a narząd zaopatrywany przez taką tętnicę niedokrwiony. Miażdżyca najczęściej rozwija się w średnich i dużych naczyniach. Nie określono do tej pory jednoznacznie co wywołuje początek procesu miażdżycowego. Z wieku badań wynika, że tym najwcześniejszym etapem jest uszkodzenie cieniutkiej warstwy wyścielającej od środka tętnicę zwanej śródbłonkiem. Po uszkodzeniu śródbłonka, tłuszcze, a zwłaszcza cholesterol o inne substancje krwi przechodzą w tym miejscu do głębszej warstwy tętnicy, tam się osadzają a dookoła nich gromadzą się różne komórki zapalne. Tętnica w tym miejscu jest pogrubiała, mniej elastyczna (stwardniała) i ma zwężone światło. W miejscu tym może wytworzyć się owrzodzenie, na którym łatwo osadza się skrzeplina.

Wiemy, że najważniejszymi czynnikami uszkadzającymi śródbłonek, czyli zapoczątkowującymi miażdżycę są :

• podwyższone ciśnienie krwi – zwane nadciśnieniem tętniczym, które stanowi najważniejszy i najczęstszy czynnik ryzyka udaru.
• podwyższony poziom cholesterolu – hipercholesterolemia
• podwyższony poziom glukozy – cukrzyca
• palenie papierosów.

Ponieważ czynniki te sprzyjają powstawaniu zmian miażdżycowych, dlatego nazywane są czynnikami ryzyka miażdżycy. Oznacza to, że ludzie, u których występują mają większe prawdopodobieństwo zachorowania na udar czy zawał serca niż ci którzy ich nie mają.

Należy pamiętać, że zmiany miażdżycowe mogą się zmieniać tzn. mogą narastać jeżeli wymienione czynniki utrzymują się lub zmniejszać się jeżeli je wyeliminujemy.

Z tętnic doprowadzających krew do mózgu miażdżyca najczęściej występuje w odcinku początkowym tętnicy szyjnej wewnętrznej. Zmiany miażdżycowe są przyczyną zwężenia tętnicy, co może powodować zmniejszenie dopływu krwi do mózgu i wystąpienie objawów neurologicznych. Czasami są to objawy przemijające czasami od razu utrwalone. Gdy w miejscu zwężenia utworzy się skrzeplina krwi jej oderwany fragment porwany z prądem krwi może być przyczyną zamknięcia mniejszej tętnicy lub skrzeplina może spowodować całkowitą niedrożność tętnicy w tym miejscu.

Prostym badaniem, które ocenia przepływ w tętnicach szyjnych i umożliwia wykrycie ich zwężenia lub pełnej niedrożności i jest badanie ultrasonograficzne (USG). Zwężenie tętnicy powyżej 75% można leczyć operacyjnie i udrożnić tętnicę (jeżeli nie ma przeciwwskazań do zabiegu operacyjnego). Mniejszego stopnia zwężenie leczy się objawowo (leki antyagregacyjne – patrz dalej) i kontroluje się czy zwężenie się nie powiększa wykonując okresowo badanie USG tętnic szyjnych. Pełnej niedrożności nie leczy się operacyjnie.

2. USZKODZENIE MAŁYCH TĘTNICZEK.

Nadciśnienie tętnicze i cukrzyca często uszkadzają małe tętniczki powodując usztywnienie ściany naczynia, zwężenie ich światła, a czasami pełną niedrożność. Powstają wówczas małe obszary niedokrwienia mózgu – małe zawały. Jeżeli ciśnienie krwi lub poziom cukru nie zostaną uregulowane dochodzi do powstania coraz to nowych obszarów niedokrwienia i pogłębiania się stanu niesprawności pacjenta.

3. UDAR MÓZGU W WYNIKU ZATORU POCHODZĄCEGO Z SERCA.

W przypadku pewnych chorób serca w jego wnętrzu może utworzyć się skrzeplina krwi. Czasami dochodzi do oderwania się jej fragmentu, który z prądem krwi może dopłynąć do tętniczki mózgowej i spowodować jej zamknięcie doprowadzając do udaru mózgu. Chorobami serca, które mogą spowodować powstanie skrzepliny są :

• zaburzenia rytmu serca – najczęściej migotanie przedsionków, zarówno utrwalone czyli występujące stale, jak i napadowe czyli występujące okresowo.
• zawał mięśnia serca – skrzeplina czasami tworzy się w okolicy uszkodzonej ściany serca.
• kardiomiopatia rozstrzeniowa czyli rozszerzenie komór serca.
• wady zastawek serca i sztuczne zastawki serca.

UDAR MÓZGU KRWOTOCZNY

1. KRWOTOK ŚRÓDMÓZGOWY.

Krwotok śródmózgowy powstaje w wyniku pęknięcia tętniczki mózgowej. Najczęściej naczynie, które pęka jest wcześniej uszkodzone w wyniku nie leczenia lub nieskutecznego leczenia nadciśnienia tętniczego czy cukrzycy. Do krwotoku śródmózgowego dochodzi przeważnie przy wysokim ciśnieniu krwi (skok ciśnienia). Rzadką przyczyną krwotoku są zaburzenia krzepnięcia krwi. Krwotok śródmózgowy stanowi 15% udarów

2. KRWOTOK PODPAJĘCZYNÓWKOWY.

Krwotok podpajęczynówkowy to wylanie krwi do przestrzeni między dwoma oponami otaczającymi mózg.

Powstaje w wyniku pęknięcia przeważnie wrodzonego rozszerzenia tętniczki tzw. tętniaka. Krwotok podpajęcztnówkowy stanowi 5% udarów mózgu i jest najniebezpieczniejszym rodzajem udaru mózgu. Zwykle występuje u ludzi młodszych, między 40 a 50 rokiem życia. Objawem najbardziej charakterystycznym krwotoku podpajęczynówkowego jest nagły “niesamowity” ból głowy.

Najskuteczniejszym sposobem leczenia krwotoku podpajęczynówkowego jest szybkie neurochirurgiczne zabezpieczenie tętniaka aby więcej nie krwawił.

OBJAWY DOKONANEGO UDARU MÓZGU

W zależności od tego, która tętniczka została zamknięta lub uległa pęknięciu, czyli do którego obszaru mózgu nie dopłynęła krew różne mogą być objawy udaru mózgu. Jeżeli uszkodzeniu ulegnie tętniczka doprowadzająca krew do półkul mózgowych objawem może być niedowład czyli ograniczenie możliwości wykonywania ruchów ręki, nogi lub twarzy po jednej stronie ciała jest to tzw. paraliż. W półkulach mózgu istnieją bowiem specjalne obszary odpowiedzialne za ruch poszczególnych części ciała. Podobnie istnieją obszary odpowiedzialne za czucie. Objawami udaru mogą być więc drętwienia, osłabienie lub zniesienie czucia w obrębie twarzy, ręki czy nogi po jednej stronie ciała. Im większy obszar niedokrwienia tym większy zakres zaburzeń.

Małe ognisko niedokrwienne może spowodować niedowład twarzy i ręki lub drętwienie w tym obszarze, duże całkowity paraliż połowy ciała ze zniesieniem na niej czucia.

W mózgu istnieje też obszar odpowiedzialny za mowę. Jego uszkodzenie może spowodować niemożność normalnego mówienia tzw. afazję. Gdy chory rozumie co się do niego mówi, ale sam nie może mówić jest to afazja ruchowa. W przypadku afazji czuciowej pacjent nie rozumie kierowanych do niego słów, może mówić ale jego wypowiedzi są niezrozumiałe. Przy rozległym uszkodzeniu ośrodków mowy chory nie rozumie mowy i sam nie mówi (afazja pełna). Afazja zwykle towarzyszy niedowładowi kończyn po stronie prawej u osób praworęcznych, a po stronie lewej u leworęcznych. Uszkodzenie innego obszaru mózgu – płatów potylicznych może spowodować zaburzenia widzenia najczęściej połowy pola widzenia. Niedokrwienie móżdżku może być przyczyną zawrotów głowy, zaburzeń równowagi i wymiotów.

Uszkodzenie pnia mózgu (najcięższy udar), gdzie znajdują się ośrodki regulujące ciśnienie krwi, pracę serca i oddychanie może spowodować niedowład czterech kończyn, zaburzenia świadomości, zaburzenia oddychania i krążenia : spadki i skoki ciśnienia, zatrzymanie akcji serca.

Udar krwotoczny powoduje wystąpienie takich samych objawów jak udar niedokrwienny, często jednak ma cięższy przebieg. W udarze krwotocznym charakterystyczny jest nagły silny ból głowy występujący przy zachorowaniu, utrata świadomości, drgawki a nawet nagły zgon.

O ciężkości udaru decyduje więc jego rodzaj (niedokrwienny czy krwotoczny), wielkość uszkodzonego obszaru mózgu i jego umiejscowienie, ale także współistnienie dodatkowych chorób np. niewydolności serca, zaburzeń rytmu serca, które mogą mieć istotny wpływ na proces zdrowienia i rehabilitacji.

Chorzy z udarem mózgu często cierpią na depresję, a więc są smutni i wykazują obojętność na proces leczenia. Współistnienie depresji bardzo utrudnia rehabilitację z powodu braku współpracy pacjenta. W przypadku wystąpienia depresji stosuje się leki przeciwdepresyjne (np. Lerivon, Aurorix, Coaxil) i psychoterapię.

Chorzy z udarem mózgu mogą też mieć objawy przymusowego płaczu lub śmiechu, czyli niezależnie od ich woli, często w nieodpowiednich sytuacjach płaczą lub śmieją się. Zaburzenia te wymagają szczególnego zrozumienia i cierpliwości ze strony rodziny, gdyż chory nie może ich opanować.

U części chorych z udarem mózgu występują napady padaczkowe. Napady te mogą pojawić się już w pierwszych dniach zachorowania lub później, nawet w kilka – kilkanaście miesięcy po wystąpieniu udaru. Włączenie odpowiedniego leczenia w większości przypadków zapobiega występowaniu kolejnych napadów.

OBJAWY OSTRZEGAWCZE UDARU

U niektórych osób zanim dojdzie do utrwalonych objawów neurologicznych występują objawy ostrzegawcze tzw. mały udar lub inaczej przemijające niedokrwienie mózgu (TIA – transient ischemic attack). Objawy małego udaru utrzymują się zwykle 15-60 minut najdłużej 24 godziny i same ustępują całkowicie. Co piąty chory ma objawy ostrzegawcze zanim zachoruje na udar dokonany. Najczęściej są to :

• nagłe osłabienie kończyn jednej połowy ciała (niedowład połowiczy)
• nagłe zaburzenia czucia po jednej stronie ciała (niedoczulica połowicza) lub drętwienia połowy ciała
• wykrzywienie twarzy po jednej stronie, szczególnie widoczne jest opuszczenie kącika ust
• nagłe zaburzenia mowy (mowa bełkotliwa, utrata zdolności mówienia, trudności w zrozumieniu mowy)
• nagłe zaburzenia widzenia – charakterystyczne jest zaniewidzenie na jedno oko lub niewidzenie połowy pola widzenia (prawej lub lewej)
• nagłe zawroty głowy z towarzyszącymi zaburzeniami w utrzymaniu równowagi, nagłymi upadkami, czasem z podwójnym widzeniem, kłopotami z orientacją, zaburzeniami świadomości.

Objawy małego udaru często poprzedzają wystąpienie trwałych objawów neurologicznych. U 10% chorych z małych udarem dochodzi do udaru dokonanego w ciągu miesiąca, a u 20% w ciągu roku. Jeżeli u chorego występują takie przemijające objawy należy natychmiast zgłosić się do lekarza gdyż istnieje szansa szybkiego zastosowania leczenia i uniknięcia trwałego inwalidztwa.

Chorzy często cieszą się, że objawy ustąpiły i bagatelizują je, nie zdając sobie sprawy, że mogą powrócić na stałe.

CZYNNIKI SPRZYJAJĄCE WYSTĄPIENIU UDARU MÓZGU:

NADCIŚNIENIE TĘTNICZE

O nadciśnieniu tętniczym mówimy wówczas gdy w kilku pomiarach ciśnienie skurczone osiągnie lub przekroczy 160 mmHg, lub ciśnienie rozkurczowe osiągnie lub przekroczy 95 mmHg. Jeśli ciśnienie przekracza te wartości wówczas ryzyko wystąpienia udaru zwiększa się 4-6 krotnie.

Ciśnienie krwi skurczowe powstaje w momencie gdy lewa komora serca kurczy się i “przepompowuje” krew do tętnic. Ciśnienie rozkurczowe powstaje w momencie gdy serce rozkurcza się i nabiera krew do następnego “pompowania” Prawidłowe ciśnienie skurczowe nie powinno przekroczyć 140 mmHg, a prawidłowe ciśnienie rozkurczowe 90 mmHg.

Jakie są skutki podwyższonego ciśnienia krwi ?

Podwyższone ciśnienie krwi powoduje, że serce jako “pompa” pracuje ciężej wtłaczając krew do tętnic pod podwyższonym ciśnieniem, a na ściany tętnic działa zwiększony nacisk. Ten zwiększony nacisk może sprzyjać uszkodzeniu śródbłonka tętnic i powstawaniu miażdżycy, gdyż m.in. zwiększa przenikanie cholesterolu do ściany naczynia. Dotyczyć to może każdej tętnicy w organizmie. Jeśli miażdżyca powstaje w tętnicach serca – może dojść do zawału serca, jeśli w tętnicach mózgu – do udaru mózgu. Serce, które pracuje pod podwyższonym ciśnieniem przerasta (powiększa się). Niewielki przerost nie wpływa istotnie na pracę serca, ale jeśli jest znaczny serce nie pompuje krwi prawidłowo – jest uszkodzone.

Co jest przyczyną podwyższonego ciśnienia krwi ?

W 90-95% przypadków przyczyna nadciśnienia nie jest znana czyli nie jest związana z konkretną chorobą. Jest to tak zwane nadciśnienie pierwotne lub samoistne. Na szczęście dzięki lekom można uzyskać normalizację ciśnienia, czyli spowodować żeby serce nie pracowało za ciężko a tętnice nie były niszczone przez miażdżycę. W około 5% przypadków przyczyną nadciśnienia są choroby nerek, guz nadnerczy lub wrodzona nieprawidłowość aorty. Jeżeli te przyczyny “wyleczymy” ciśnienie samoistnie ulegnie normalizacji.

Co jest najważniejsze w prawidłowym leczeniu nadciśnienia tętniczego ?

• stosować się do zaleceń lekarza
• obniżyć wagę ciała (przy nadwadze)
• zwiększyć aktywność fizyczną
• stosować dietę z ograniczeniem soli kuchennej (nie przekraczać 5 gramów dziennie) – spożywanie nadmiernej ilości sodu może powodować zatrzymanie płynu w organizmie i podwyższenie ciśnienia krwi
• regularnie przyjmować leki
• okresowo kontrolować ciśnienie czy jest ono prawidłowe
• jeśli ciśnienie osiągnie prawidłowe wartości nie odstawiać i nie zmniejszać samoistnie dawek leków lecz je dalej kontynuować zgodnie z zaleceniem lekarza

WYSOKI POZIOM CHOLESTEROLU WE KRWI

Cholesterol jest substancją podobną do tłuszczy i znajduje się w komórkach całego ciała. Służy do budowy błon otaczających komórki, hormonów i innych potrzebnych organizmowi substancji. Cholesterol uzyskujemy z dwóch źródeł : syntetyzuje go nasz organizm, głównie wątroba około 1000 mg / dobę i dodatkowo 500 mg spożywamy bezpośrednio z pokarmami. Pokarmy pochodzenia zwierzęcego zawierają dużo cholesterolu szczególnie żółtka jaj, mięso i pełne mleko. Pokarmy roślinne generalnie nie zawierają cholesterolu. Organizm potrafi sam wytworzyć odpowiednią ilość cholesterolu tak, że nie istnieje bezwzględna konieczność dostarczania go z pokarmem dla utrzymania zdrowia. Zalecana ilość spożywanego cholesterolu wynosi około 200 – 300 mg / dobę.

Cholesterol znajduje się nie tylko w komórkach ale także we krwi, z którą jest rozprowadzany po całym organizmie. Podwyższony poziom cholesterolu we krwi nazywamy hipercholesterolemią.

Cholesterol dzieli się na cholesterol LDL (cholesterol niskiej gęstości pochodzi od angielskiego Low Density choLesterol), który służy głównie do budowania ścian komórek. Jeżeli jednak we krwi jest zbyt dużo cholesterolu LDL, może on osadzać się w ścianie tętnic i wpływać na rozwój miażdżycy. Magazynowanie cholesterolu w ścianie naczynia jest tym większe im wyższy jest poziom cholesterolu we krwi. Ze względu na istotny wpływ na rozwój miażdżycy cholesterol LDL nazywamy potocznie “złym cholesterolem”. Obniżenie jego poziomu we krwi może zapobiegać powstawaniu miażdżycy. Szkodliwe działanie cholesterolu nasila się jeśli ulegnie on utlenieniu. Do utlenienia dochodzi m.in. w czasie smażenia produktów zawierających cholesterol oraz przy niedoborze witaminy C, E i karotenu. Dlatego zdrowsze jest gotowanie i duszenie pokarmów niż ich smażenie.

Drugi typ cholesterolu to cholesterol HDL (cholesterol o wysokiej gęstości pochodzi od angielskiego High Density choLesterol) produkowany jest w wątrobie. Ten cholesterol “wyłapuje” nadmiar cholesterolu LDL, także i ze ściany tętnic, i transportuje go do wątroby, gdzie jest rozkładany, a następnie wydalany. Cholesterol HDL odgrywa istotną rolę w usuwaniu cholesterolu LDL z organizmu i wpływa na zmniejszenie ryzyka miażdżycy szczególnie naczyń serca dlatego nazywany jest potocznie “dobrym cholesterolem”.

Jeśli określamy poziom cholesterolu wraz z frakcjami HDL i LDL we krwi możemy ocenić czy narażeni jesteśmy na jeden z czynników ryzyka miażdżycy, a więc i udaru mózgu – hipercholesterolemię.

prawidłowy poziom cholesterolu – do 200 mg/dl

prawidłowy poziom LDL (zły cholesterol) – poniżej 135 mg/dl

prawidłowy poziom HDL (dobry cholesterol) – powyżej 60 mg/dl

Uwaga dodatkowa :

Tłuszcze nasycone, które znajdują się w tłuszczach zwierzęcych podnoszą poziom cholesterolu i dodatkowo zwiększają krzepliwość krwi.

Kwasy tłuszczowe nienasycone, które znajdują się w olejach roślinnych, słonecznikowym, sojowym, rzepakowym, oliwkowym, odwrotnie – obniżają poziom cholesterolu. Kwasy tłuszczowe nienasycone ryb morskich obniżają poziom trójglicerydów i mają działanie przeciwkrzepliwe. Dlatego, aby zapobiegać miażdżycy należy oprócz ograniczenia spożycia tłuszczy zwierzęcych zwiększyć spożycie olejów roślinnych i ryb morskich (łosoś, makrela, śledź, dorsz, halibut). W przeciwieństwie do cholesterolu i tłuszczów nasyconych, niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe nie są produkowane przez organizm i dlatego muszą być stałym składnikiem diety.

Ważne jest, aby pamiętać, że oleje obfitujące w wielonienasycone kwasy tłuszczowe (słonecznikowy, sojowy, kukurydziany) ulegają utlenieniu w czasie smażenia, należy więc spożywać je na surowo (do surówek), a obfitujące w jednonienasycone kwasy tłuszczowe (rzepakowy, oliwkowy) do smażenia. Najlepszym tłuszczem do smarowania pieczywa są miękkie margaryny.

Podwyższony poziom trójglicerydów we krwi (hipertrójglicerydemia) nie jest tak silnym czynnikiem ryzyka miażdżycy jak hipercholesterolemia, ale obniżenie podwyższonego poziomy trójglicerydów korzystnie wpływa na osłabienie przebiegu procesu miażdżycy.

prawidłowy poziom trójglicerydów – do 200 mg/dl

CUKRZYCA

Cukrzyca jest powszechnie uznanym czynnikiem ryzyka udaru mózgu. Każdy chory z rozpoznaną cukrzycą, aby uniknąć związanych z nią powikłań powinien utrzymywać prawidłowe wartości glukozy we krwi, czyli stosować dietę cukrzycową i regularnie przyjmować leki (insulinę lub leki doustne). Chory może kontrolować w domu skuteczność leczenia poprzez okresową ocenę poziomu cukru przy pomocy glukometru.

PALENIE PAPIEROSÓW

Palenie papierosów zwiększa ryzyko miażdżycy, a więc i udaru mózgu. Ogólnie przyjmuje się, że palenie papierosów zwiększa ryzyko udaru mózgu co najmniej dwukrotnie i zwiększa się ono proporcjonalnie do liczby wypalanych papierosów. Wykazano nawet wzrost częstości występowania udarów u współmałżonków palaczy, gdyż w sposób bierny zatruwają się dymem z papierosów. Nikotyna szkodzi, gdyż wywołuje wzrost ciśnienia tętniczego, zwężenie naczyń, uszkodzenie śródbłonka i podkrada komórkom tlen. Wypalenie 1-2 papierosów powoduje obkurczenie naczyń w tym tętnic mózgowych (lekki zawrót głowy), wzrost ciśnienia skurczowego o 10-20 mmHg a rozkurczowego o 5-15 mmHg.

W celu zapobiegania udarowi powinien obowiązywać bezwzględny zakaz palenia papierosów.

Po zaprzestaniu palenia papierosów ryzyko udaru mózgu zmniejsza się wyraźnie z każdym rokiem. Istotne zmniejszenie ryzyka udaru mózgu obserwowano po dwóch latach po zarzuceniu palenia, a spadek do wartości jak u osób niepalących po około pięciu latach. Palenie powinni rzucić szczególnie chorzy z nadciśnieniem tętniczym, gdyż ryzyko wystąpienia udaru u palaczy z nadciśnieniem tętniczym jest pięciokrotnie wyższe niż u palaczy bez nadciśnienia, chorzy, u których wystąpiły objawy ostrzegawcze udaru (TIA), oraz kobiety przyjmujące środki antykoncepcyjne.

OTYŁOŚĆ

Otyłość to nagromadzenie w ciele tłuszczu w ilości większej niż przyjęte normy.

W badaniach klinicznych udowodniono, że nadwaga zwiększa ryzyko udaru mózgu o 30% zarówno u mężczyzn jak i u kobiet. Dotyczy to zwłaszcza brzusznego typu otyłości, gdy tkanka tłuszczowa gromadzi się głównie w jamie brzusznej. Aby zmniejszyć ryzyko udaru mózgu należy kontrolować wagę ciała, stosować dietę, wykonywać regularnie ćwiczenia fizyczne. Należy pamiętać, że nadmiernej wadze ciała często towarzyszy cukrzyca, nadciśnienie tętnicze i hipercholesterolemia, a więc uznane czynniki ryzyka udaru mózgu.

Odchudzenie się chorego z otyłością, zwłaszcza z postacią brzuszną, powoduje spadek poziomu złego cholesterolu, wzrost dobrego cholesterolu, obniżenie poziomu cukru u chorych na cukrzycę oraz obniżenie ciśnienia krwi szczególnie u cierpiących na nadciśnienie tętnicze.

NADUŻYWANIE ALKOHOLU

Nadużywanie alkoholu (picie powyżej 30 g/dobę) zwiększa ryzyko udaru mózgu, co najmniej dwukrotnie. Spożywanie zbyt dużych ilości alkoholu prowadzi do kardiomiopatii, czyli powiększenia, zwiotczenia i osłabienia mięśnia sercowego i może być przyczyną nagłej śmierci sercowej. U niektórych osób przewlekłe nadmierne nadużywanie alkoholu może wywołać nadciśnienie tętnicze lub powodować wzrost poziomu trójglicerydów. Należy też pamiętać, że alkohol może wpływać na działanie leków obniżających ciśnienie i nasilać ich objawy niepożądane.

CHOROBY SERCA

Wiele chorób serca może zwiększać ryzyko udaru mózgu. Zaburzenie rytmu serca tzw. arytmia, najczęściej migotanie przedsionków – utrwalone lub napadowe (zwiększa ryzyko udaru aż 5-7 krotnie), wady serca, świeży zawał serca często doprowadzają do powstania skrzepliny w sercu, której fragment porwany z prądem krwi może zamknąć tętniczkę mózgową powodując tzw. zator. Przyczyną zaburzeń rytmu serca najczęściej jest miażdżyca tętnic wieńcowych. Chorzy z chorobami serca powinni być pod stałą opieką lekarza.

Współistnienie kilku wymienionych powyżej czynników ryzyka wybitnie zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia udaru mózgu.

JAK ZAPOBIEGAĆ UDAROWI MÓZGU ?

• Okresowo kontrolować ciśnienie krwi – co najmniej raz w roku, lub najlepiej przy każdej wizycie u lekarza. W przypadku nadciśnienia tętniczego systematycznie przyjmować leki i wykonywać zalecenia lekarskie.
• Okresowo kontrolować poziom cukru we krwi – po 50 roku życia co najmniej raz na trzy lata. W przypadku cukrzycy stosować dietę cukrzycową i przyjmować systematycznie zalecane przez lekarza leki.
• Okresowo kontrolować poziom cholesterolu we krwi – co najmniej raz na pięć lat. W przypadku hipercholesterolemii stosować dietę niskotłuszczową i stosować się do zaleceń lekarza.
• W przypadku chorób serca – przyjmować leki zgodnie z zaleceniami lekarza.
• Nie palić papierosów.
• Nie dopuszczać do otyłości.
• Nie nadużywać alkoholu.
• Prowadzić aktywny fizycznie tryb życia.
• Unikać stresów – długo trwający stres m. in. przyśpiesza czynność serca, podnosi ciśnienie krwi.

Najlepszym sposobem zapobiegania udarowi mózgu są regularne kontrole u lekarza (badania okresowe) i zdrowy styl życia !

JAK POSTĘPOWAĆ Z CHORYM Z UDAREM MÓZGU ?

Jeżeli chory doznał udaru mózgu należy go natychmiast odwieźć do szpitala, a najlepiej wezwać pogotowie ratunkowe.

Wskazane jest, aby rodzina towarzyszyła choremu w celu udzielenia wywiadu o zachorowaniu (jakie objawy wystąpiły i w jakich okolicznościach), gdyż chory często sam go nie może udzielić (zaburzenia mowy, stres), oraz dostarczenia kart informacyjnych o przebytych chorobach i przyjmowanych lekach.

W szpitalu lekarz zbierze dokładny wywiad o zachorowaniu, zbada chorego, a następnie wykona szereg badań w celu określenia rodzaju i przyczyny udaru. Do tych badań między innymi należy :

• badanie krwi w celu oznaczenia poziomu cukru, cholesterolu, elektrolitów, wykrycia zaburzeń krzepnięcia krwi i składu krwi.
• EKG w celu wykrycia zaburzeń rytmu serca lub jego niedokrwienia.
• RTG klatki piersiowej w celu oceny płuc i serca.
• Badanie komputerowe głowy, które może określić czy udar jest niedokrwienny czy krwotoczny, jak duży jest obszar uszkodzenia i w jakiej części mózgu. Badanie to wykluczy inną przyczynę choroby, która może powodować podobne objawy kliniczne np. guz mózgu.
• Badanie USG tętnic w celu określenia czy istnieje zwężenie lub niedrożność tętnic szyjnych i kręgowych.
• W niektórych przypadkach arteriografię tętnic (podanie kontrastu do tętnic) – najczęściej u chorych z podejrzeniem tętniaka tętnic mózgowych.
• W niektórych przypadkach, gdy istnieją wątpliwości badanie metodą rezonansu magnetycznego (NMR)

W szpitalu oprócz leczenia farmakologicznego chory rozpocznie kompleksowy proces rehabilitacji : ćwiczenia ruchowe, ćwiczenia funkcji mowy i sprawności myślenia. Rehabilitacja powinna być rozpoczęta najwcześniej jak to możliwe. Decyduje o tym lekarz.

W trakcie pobytu chorego z udarem mózgu w szpitalu wskazane jest, aby rodzina kontaktowała się z lekarzem w celu uzyskania informacji o właściwym postępowaniu z chorym (czy można go karmić, jakimi pokarmami, czy można go obracać, sadzać itp.) i jak mogłaby pomóc w zakresie rehabilitacji aby szybciej powrócił do zdrowia.

Przed wypisaniem chorego do domu rodzina powinna się dowiedzieć od lekarza jak chorego należy rehabilitować (w warunkach domowych, przychodni, stacjonarnym ośrodku rehabilitacji) i w jaki sprzęt rehabilitacyjny można chorego wyposażyć.

Niestety należy zaznaczyć, że w czasie pobytu w szpitalu umiera 15-20% chorych z udarem mózgu, a część chorych pozostaje w stanie dużego inwalidztwa i kwalifikuje się jedynie do życia w warunkach fotelowo – łóżkowych lub tylko łóżkowych. Chory taki może przebywać w domu jeśli rodzina jest w stanie zapewnić odpowiednią opiekę lub w domu opieki.

Jakie inne zabiegi mogą mieć miejsce w szpitalu ?

• W przypadku zaburzeń oddawania moczu chory może mieć założony cewnik lub pampersy (najczęściej okresowo).
• W przypadku wystąpienia zaburzeń połykania chory może być karmiony przez donosową sondę (najczęściej okresowo) lub w przypadku długo utrzymujących się zaburzeń połykania sondą bezpośrednio do żołądka (gastrostomię).
• W przypadku zaburzeń oddychania chory może mieć założoną rurkę intubacyjną, tracheotomię lub być podłączony do respiratora.
• Wskazane jest aby każdy leżący chory miał
• założone pończochy przeciwzakrzepowe.

Należy pamiętać, że chory leżący jest bardziej narażony na różnego rodzaju powikłania związane z leżeniem jak : zapalenie płuc, infekcje dróg moczowych, odleżyny, zakrzepy żył kończyn dolnych, a nawet tak niebezpieczne powikłanie jak zagrażający życiu zator tętnicy płucne.

JAK ZAPOBIEC KOLEJNEMU UDAROWI MÓZGU ?

8-10 % chorych po przebytym udarze mózgu ma kolejny udar w ciągu każdego następnego roku. Spośród chorych z przemijającymi zaburzeniami krążenia mózgowego (objawy ostrzegawcze, mały udar) u 20 % dochodzi w ciągu roku do pełnego udaru mózgu i trwałych objawów.

Czy można temu zapobiegać ?

Tak można !!!

Należy tylko :

• Systematycznie leczyć choroby sprzyjające udarowi mózgu : nadciśnienie tętnicze, cukrzycę, choroby serca, hipercholesterolemię, otyłość
• Zmienić styl życia : nie palić papierosów, nie nadużywać alkoholu, prowadzić aktywny fizycznie tryb życia
• Systematycznie przyjmować leki :

Leki antyagregacyjne jeżeli przyczyną udaaru jest miażdżyca tętnic (zwężenie, niedrożność), nadciśnienie tętnicze krwi, cukrzyca, hipercholesterolemia. Leki antyagregacyjne hamują zlepianie się płytek krwi w miejscu uszkodzonego naczynia i hamują w ten sposób tworzenie się skrzeplin.

Do tej grupy leków należą :

• Kwas acetylosalicylowy – Polopiryna Aspiryna, Acard, Acesan, Bestpirin,
• Tiklopidyna – Aclottin, Ticlid, Ifapidin, Ticlo,
• Clopidogrel – Plavix,
• Dipirydamol – Curantyl, Persantin.

Leki antykoagulacyjne jeżeli przyczyną udaru jest zator pochodzący z serca (np. w przypadku migotania przedsionków). Leki te silnie hamują tworzenie się skrzeplin.

Do tej grupy leków należą :

• Acenocumarol – Acenocumarol, Sintrom, Syncumar,
• Warafryna,
• Heparyna – Fraxiparyna, Clexane.

U chorych, u których istnieją przeciwwskazania do stosowania leków antykoagulacyjnych stosuje się leki antyagregacyjne. Leczenie lekami antykoagulacyjnymi wymaga szczególnego nadzoru ze strony lekarza i współpracy pacjenta lub jego rodziny (patrz Poradnik dla pacjentów po udarze mózgu).

UWAGI

Udar mózgu jest zachorowaniem nagłym, zagrażającym życiu i chory z udarem mózgu tak jak chory z zawałem serca powinien natychmiast trafić do szpitala, (najlepiej do oddziału udarowego). Szybko udzielona fachowa pomoc może zdecydować o życiu i stopniu inwalidztwa chorego. Chory z objawami ostrzegawczymi (z małym udarem) powinien jak najszybciej zgłosić się do lekarza w przychodni rejonowej lub szpitalu, aby zapobiec powstaniu udaru dokonanego i trwałych objawów neurologicznych. Przemijające objawy neurologiczne są sygnałem ostrzegawczym, które wysyła zagrożony mózg. Nie wolno ich lekceważyć. Bardzo ważne jest możliwie jak najszybsze rozpoczęcie rehabilitacji chorego z udarem mózgu oraz zaangażowanie w ten proces całej rodziny chorego, aby zachęciła go i pomagała mu w procesie powrotu do zdrowia i sprawności fizycznej.

• Nadciśnienie tętnicze jest najczęstszą przyczyną udaru mózgu, zwiększa ryzyko jego wystąpienia czterokrotnie, dlatego ważne jest jego prawidłowe i systematyczne leczenie. Obniżenie ciśnienia skurczowego o 9 mmHg, a rozkurczowego o 5 mmHg zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia udaru o 35 %
• Pamiętaj! Gdy poziom cholesterolu spada – zmiany miażdżycowe zmniejszają się.
• Zdrowy styl życia jest najlepszą metodą uniknięcia chorób krążenia w tym udaru mózgu. Należy stosować dietą z ograniczeniem tłuszczów zwierzęcych, zwiększyć ilość spożywanych ryb morskich (2-3 razy w tygodniu), spożywać duże ilości warzyw i owoców, ograniczyć spożycie soli kuchennej, nie palić papierosów, nie nadużywać alkoholu, prowadzić aktywny fizycznie tryb życia.
• Najwartościowszą formą aktywności są ćwiczenia aerobowe – spacer lub jazda na rowerze. To takie proste i przyjemne!

INWESTYCJA WE WŁASNE ZDROWIE JEST NAJLEPSZĄ INWESTYCJĄ

Dieta po udarze mózgu
artykuł mgr. Magdaleny Makarewicz-Wujec i dr. n. med. Małgorzaty Kozłowskiej-Wojciechowskiej z Instytutu Żywności i Żywienia

Najczęstszą przyczyną udaru mózgu są zmiany miażdżycowe w tętnicach doprowadzających krew do mózgu. Objawy udaru to: omdlenie, zaburzenia świadomości, zaburzenia mowy, widzenia, słuchu oraz jednostronny (znacznie rzadziej dwustronny) niedowład ciała.

Miażdżyca tętnic mózgowych może początkowo nie dawać żadnych objawów. Jednak w miarę rozwoju choroby następują deficyty ukrwienia, a następnie upośledzenie dostawy tlenu i składników odżywczych. Powoduje to zaburzenia funkcjonowania mózgu, które początkowo mogą być przemijające. Najgroźniejszą konsekwencją miażdżycy w naczyniach mózgowych połączoną z obumieraniem tkanek jest udar, czyli wylew krwi do mózgu, lub brak dopływu krwi do danej części mózgu. Jego objawy są różne w zależności od umiejscowienia oraz od tego, czy i jakie krążenie oboczne wytworzyło się w mózgu.

Ważnym czynnikiem ryzyka udaru mózgu jest nadciśnienie tętnicze. Spośród czynników żywieniowych, które mogą powodować podwyższenie ciśnienia krwi, na pierwszy plan wysuwają się otyłość oraz nadmierne spożycie sodu. Oprócz tego konieczne jest leczenie pozostałych czynników ryzyka miażdżycy: hipercholesterolemii, hipertriglicerydemii oraz cukrzycy typu II. Stąd istotne znaczenie ma właściwa dieta, która ryzyko to może znacznie zmniejszyć.

Dieta po udarze mózgu polega na ograniczeniu tych składników, które mogą powodować postępowanie miażdżycy i podwyższać ciśnienie krwi oraz na zwiększeniu ilości składników hamujących te niekorzystne procesy. Podane tu główne założenia diety dotyczą osób, które przebyły udar mózgu lub cierpią na miażdżycę tętnic mózgowych.

Najważniejsze zasady diety

– Ilość energii dostarczana w diecie powinna być indywidualnie dostosowana do zapotrzebowania energetycznego. W przypadku kłopotów z poruszaniem się (a więc mniejszej aktywności fizycznej) potrzebna jest mniejsza porcja energii, aby nie spowodować nadwagi. Osoba mająca już nadwagę musi stosować dietę odchudzającą o poziomie energetycznym 1000-1500 kcal, w zależności od stanu zdrowia i stopnia nadwagi.

– Trzeba ograniczyć ilość soli używanej do przyrządzania posiłków oraz spożycie produktów zawierających jej dużą ilość. Zaleca się tylko 3 g soli na dobę, co odpowiada połowie płaskiej łyżeczki do herbaty, wliczając w to sól z produktów spożywczych. Oznacza to w praktyce, że w trakcie przygotowywania posiłków nie powinno ich się dosalać, gdyż 50-70% sodu zawartego w diecie pochodzi z przetworzonych produktów spożywczych. Najwięcej soli zawierają wędliny (zwłaszcza konserwy, wędliny podrobowe), kiełbasy, sery żółte, produkty wędzone, ryby solone.

Powinno się również zrezygnować ze spożywania błyskawicznych dań (zupy w proszku) chipsów, chrupek, hamburgerów i sosu sojowego. Warto zachować ostrożność w stosowaniu gotowych mieszanek przyprawowych, ponieważ zawierają one dużo soli. Przy przyrządzaniu potraw najlepiej sól zastąpić mieszankami ziołowymi (bazylia, estragon, majeranek).

– Bardzo ważne i korzystne w profilaktyce zmian miażdżycowych, jak i w obniżeniu ciśnienia tętniczego krwi jest zmniejszenie ilości tłuszczu poniżej 30% energii całej diety. Dlatego należy unikać jedzenia wieprzowiny, wołowiny, kaczek, gęsi oraz tłustych wędliny. Można natomiast jeść kurczaki, cielęcinę, indyki. Aby ograniczyć ilość tłuszczu w diecie, należy zrezygnować ze smażenia i duszenia potraw z dodatkiem tłuszczu. Niekorzystne działanie mają nasycone kwasy tłuszczowe, które są charakterystyczne dla pokarmów pochodzenia zwierzęcego, ponieważ podwyższają poziom cholesterolu we krwi, zwłaszcza jego tzw. złej frakcji – LDL. Tak więc z produktów mlecznych trzeba wybierać te z obniżoną zawartością tłuszczu, a masło zastąpić margarynami miękkimi.

– Dieta powinna obfitować w witaminy C, E i beta-karoten (prowitaminę A). Są to przeciwutleniacze chroniące organizm przed szkodliwym działaniem cząsteczek tlenu (na błony komórkowe naczyń krwionośnych) i LDL, co przyczynia się do tworzenia w tętnicach blaszki miażdżycowej. Źródłem witaminy C i beta – karotenu są warzywa i owoce, które powinny znaleźć się nie tylko w każdym posiłku w ciągu dnia, ale trzeba je również jeść między posiłkami. Dużo witaminy C zawierają: cytrusy, truskawki, czarna porzeczka, brokuły, pomidory, papryka, natka pietruszki; a beta – karoten: marchew, sałata, czerwona papryka, szpinak, brokuły, pomidor, morele, brzoskwinie. Podstawowym źródłem witaminy E są oleje roślinne (zwłaszcza olej słonecznikowy) i margaryny, a także kiełki, nasiona, orzechy, pełnoziarnisty chleb i płatki oraz awokado, brzoskwinie, brokuły.

– Należy zwrócić uwagę na zawartość w pożywieniu potasu, wapnia i magnezu. Za mała ilość potasu w diecie może u części ludzi spowodować wzrost ciśnienia tętniczego. Badania wykazały, że spożywanie dużych ilości potasu (przede wszystkim w postaci warzyw, orzechów, suszonych owoców, ziemniaków, ryb, ryżu) chroni przed rozwojem nadciśnienia tętniczego, zaś u chorych na nadciśnienie ułatwia jego kontrolę. Jeśli chodzi o wapń, to jego najlepszym źródłem są mleko i produkty mleczne. Należy pamiętać, że tyle samo wapnia dostarczają produkty mleczne odtłuszczone i pełnotłuste. Dziennie każda dorosła osoba, aby dostarczyć swojemu organizmowi odpowiednią ilość tego pierwiastka, powinna wypić 2 i 1/2 szklanki mleka, kefiru lub jogurtu oraz dodatkowo zjeść 50 g sera białego. Ostatnio zwraca się znaczną uwagę na rolę magnezu w funkcjonowaniu układu sercowo-naczyniowego – prawdopodobnie obniża on ciśnienie krwi, wpływa korzystnie na pracę serca oraz zapobiega zlepianiu się płytek krwi. Magnez jest składnikiem pełnoziarnistych produktów zbożowych, zielonych warzyw i orzechów.

– Warto włączyć do jadłospisu tłuste ryby morskie, ponieważ kwasy tłuszczowe z ryb (tzw. kwasy tłuszczowe z rodziny omega-3) działają korzystnie na poziom cholesterolu oraz zapobiegają nadmiernemu sklejaniu się krwinek, obniżając w ten sposób ryzyko miażdżycy tętnic. Zaleca się więc spożywanie na obiad przynajmniej 2-3 razy w tygodniu ryb morskich zamiast mięsa.

– Nie można zapominać o błonniku. Szczególne znaczenie w obniżaniu poziomu cholesterolu ma jego frakcja rozpuszczalna w wodzie, do której należą takie związki, jak pektyny i beta-glukany. Najlepszym źródłem pektyn są owoce, natomiast beta-glukanów – płatki i otręby owsiane.

KORZYŚCI WYNIKAJĄCE Z OBNIŻANIA CIŚNIENIA TĘTNICZEGO
Warszawa 26 czerwca 2001: W przełomowym badaniu trwającym 4 lata, obejmującym ponad 6000 chorych po udarze mózgu z całego świata, wykazano olbrzymie korzyści wynikające z obniżania ciśnienia tętniczego, nawet u pacjentów z prawidłowym ciśnieniem tętniczym. Badacze uczestniczący w programie donieśli o zmniejszeniu częstości występowania ponownego udaru mózgu i ataków serca (zawałów serca) o 1/4-1/2 u pacjentów po przebytym udarze mózgu, którzy byli leczeni peryndoprylem (Prestarium?).

Rezultaty międzynarodowego badania PROGRESS* oraz wynikające z niego korzyści dla polskich pacjentów zostały przedstawione dzisiaj podczas konferencji naukowo-szkoleniowej “PROGRESS w leczeniu udarów mózgu”. Wyniki badania wskazują, że terapia oparta na peryndoprylu (tylko peryndopryl lub peryndopryl i indapamid) pozwala na uniknięcie zgonu, ataku serca (zawału serca) lub ponownego udaru mózgu u jednego na dwudziestu trzech chorych po udarze, w okresie 5 letniej obserwacji. Terapia oparta na peryndoprylu zmniejsza także ryzyko poważnych powikłań udaru mózgu, takich jak inwalidztwo czy demencja.

Jeden z organizatorów badania PROGRESS, prof. Stephen MacMahon z Uniwersytetu w Sydney w Australii, stwierdził, że “uzyskane dane dostarczyły bezspornych dowodów na istotne korzyści zdrowotne u chorych wysokiego ryzyka. Wykorzystanie tych obserwacji w leczeniu chorych po udarze mózgu może oszczędzić milionom chorym na całym świecie niepotrzebnych cierpień.”

Na podstawie światowych statystyk wiadomo, że około 5 milionów chorych umiera każdego roku z powodu udaru mózgu, a co najmniej dalszych 15 milionów pacjentów przeżywa udar, który u wielu z nich kończy się inwalidztwem. W Polsce rocznie rejestruje się około 60 000 – 70 000 nowych zachorowań. Pomimo, że zapadalność na udar mózgu w naszym kraju utrzymuje się na średnim poziomie europejskim, umieralność chorych z udarem jest jedną z najwyższych w Europie. Równie niekorzystnie prezentuje się współczynnik niepełnosprawności pacjentów, którzy przeżyli udar mózgu. Podczas, gdy w krajach wysoko rozwiniętych około 50% chorych pozostaje niepełnosprawnymi, w Polsce współczynnik ten wynosi 70%. W okresie 5 lat po przebyciu pierwszego udaru jeden na pięciu chorych, zapada na ponowny udar lub atak serca.

Prof. John Chalmers z Uniwersytetu w Sydney oraz z Royal Prince Alfred Hospital w Sydney, kierownik badania PROGRESS, tak określił jego wyniki: “Jest to olbrzymi krok naprzód. Dotychczas uważano, że leki obniżające ciśnienie tętnicze są przydatne jedynie dla chorych z nadciśnieniem tętniczym. Dzięki wynikom badania PROGRESS wiadomo obecnie, że stosowanie peryndoprylu i indapamidu jest korzystne nie tylko w grupie chorych z wysokimi wartościami ciśnienia tętniczego, lecz także w znacznie liczniejszej grupie pacjentów po udarze mózgu z prawidłowym ciśnieniem tętniczym.” Więcej niż 2/3 wszystkich udarów mózgu występuje u chorych z prawidłowymi wartościami ciśnienia tętniczego, zdefiniowanymi zgodnie ze standardami Światowej Organizacji Zdrowia (WHO).

Obecnie tylko niewielki odsetek pacjentów po udarze mózgu lub przejściowych atakach niedokrwiennych (tzw. TIA) otrzymuje leki obniżające ciśnienie tętnicze. Według prof. MacMahona “dysponujemy bezspornymi dowodami świadczącymi o konieczność stosowania tych leków u większości chorych po udarze mózgu, bez względu na wiek, ciśnienie tętnicze, a także inne przyjmowane leki. Obserwowane korzyści wynikające z takiego postępowania są bardzo znaczące i dotyczą licznej grupy pacjentów, podczas gdy działania uboczne występują sporadycznie.”

Dotychczas, u chorych po udarze mózgu szeroko stosowano jedynie kwas acetylosalicylowy. Takie postępowanie nie jest jednak odpowiednie w przypadku pacjentów po szczególnie niebezpiecznych postaciach udaru – udarach krwotocznych. W badaniu PROGRESS łączne podawanie peryndoprylu i indapamidu zmniejszało ryzyko udaru mózgu o 3/4 u chorych po przebytym udarze krwotocznym.

Badanie przeprowadziła niezależna grupa badaczy w 172 szpitalach w Europie, Azji, Australii i Nowej Zelandii. Program finansowany był z grantów organizacji zajmującym się badaniami naukowymi w dziedzinie medycyny (z Australii i Nowej Zelandii), a także ze środków francuskiej firmy farmaceutycznej SERVIER. Zarówno peryndopryl, jak i indapamid są lekami zarejestrowanymi w większości krajów na świecie w leczeniu nadciśnienia tętniczego.

Wyniki badania PROGRESS zostały ogłoszone w ramach kampanii informacyjnej Dni Wiedzy o Udarze Mózgu.